اصفهان (سپاهان / اسپهان؛ گِی (پارسی میانه) ← جَی (ریخت عربیشده) و یهودیه )
شناسنامه تاریخی، فرهنگی و ریشهشناختی
اصفهان؛ از سپاهان کهن تا نصف جهان
پیش از آنکه اصفهان با میدان نقش جهان، پلهای زایندهرود و گنبدهای فیروزهای شناخته شود، نام این سرزمین سپاهان بود؛ نامی که پیشینهاش به ایران باستان بازمیگردد.
پژوهش جان هانسمن در دانشنامهٔ ایرانیکا، زیر سرواژهٔ ISFAHAN iv. PRE-ISLAMIC PERIOD، نشان میدهد که سپاهان در پارسی میانه نام یک سرزمین بود. این نام با واژهٔ «سپاه» پیوند دارد و میتواند به چم «وابسته به سپاه» یا «سرزمین سپاهیان» باشد. حمزهٔ اصفهانی نیز چنین برداشتی از نام اصفهان داشته است.
اما شهر کهن این سرزمین نام دیگری داشت: گِی (Gay). این نام در سنگنبشتهٔ شاپور یکم گواه دارد و در نوشتههای پسین به ریخت جَی (Jayy) درآمد. از همین رو، سپاهان و گی را نباید از آغاز دو نام برای یک شهر دانست؛ یکی نام سرزمین بود و دیگری نام شهر برجستهٔ آن.
بطلمیوس، جغرافیدان روزگار باستان، نام «اسپادانا» را ثبت کرده و فردوسی نیز در شاهنامه از سپاهان یاد کرده است. در نوشتههای عربی، نام اسپهان به ریخت «اصبهان» درآمد و سرانجام «اصفهان» رواج یافت.
جی و یهودیه؛ دو بخش از یک شهر
در سدههای نهم و دهم ترسایی، اصفهان هنوز به ریخت شهر یکپارچهٔ امروزی نبود.
گای لسترنج در کتاب سرزمینهای خلافت خاوری (۱۹۰۵)، بر پایهٔ گزارش جغرافیدانان کهن، از دو بخش برجستهٔ شهر یاد میکند: جی یا شهرستانه و یهودیه.
جی با هستهٔ کهن و بارودار شهر پیوند داشت. یهودیه نیز آبادی بزرگی بود که در گذر زمان گسترش یافت. در برخی نوشتههای کهن، جایگیری یهودیان در این بخش به روزگار بختالنصر بازگردانده شده است.
با گسترش آبادیها و دگرگونی راههای زندگی و دادوستد، این بخشها بهتدریج در پیکر شهر بزرگ اصفهان جای گرفتند.
زایندهرود؛ رودی که به شهر زندگی بخشید
پیشینهٔ اصفهان را نمیتوان از زایندهرود جدا کرد.
لسترنج، با بازگویی نوشتههای جغرافیدانان سدههای میانه، یادآور میشود که این رود در سرچشمههای کهن با نامهای زایندهرود و زرینرود شناخته میشد. بخش بالایی آن را «جوی سرد» میخواندند و سرچشمهاش را در زردهکوه، نزدیک به سی فرسنگ در باختر اصفهان، میدانستند.
آب این رود در پیدایش باغها، کشتزارها و آبادیهای شهر جایگاهی بنیادین داشت. شبکهٔ مادیها نیز برای رساندن و بخشکردن آب زایندهرود در بخشهای گوناگون اصفهان به کار میرفت.
سیوسهپل و پل خواجو از شناختهشدهترین یادگارهای پیوند شهر با رود هستند؛ سازههایی که در کنار کارکرد گذرگاهی، بخشی از چهرهٔ تاریخی اصفهان را ساختهاند.
از پایتختی تا شکوفایی صفوی
اصفهان در سدههای دهم و یازدهم ترسایی، در روزگار بوییان و سلجوقیان، از کانونهای برجستهٔ فرمانروایی ایران بود.
یکی از بزرگترین دگرگونیهای شهر در ۹۷۷ خورشیدی، برابر با ۱۵۹۸ ترسایی، رخ داد؛ هنگامی که شاه عباس یکم پایتخت صفویان را به اصفهان برد.
در روزگار صفوی، شهر با میدانها، باغها، پلها، کاخها و ساختمانهای بزرگ گسترش یافت. آوازهٔ همین شکوفایی با زبانزد «اصفهان نصف جهان» پیوند خورده است.
ارزش تاریخی برخی از این یادگارها در روزگار ما نیز به رسمیت شناخته شده است. بر پایهٔ فهرست میراث جهانی یونسکو، میدان نقش جهان در سال ۱۹۷۹ و نمازگاه آدینهٔ اصفهان، یا مسجد جامع، در سال ۲۰۱۲ در این فهرست جای گرفتند.
بازرگانی و دستساختههای اصفهان
آوازهٔ اصفهان تنها از فرمانروایی و شهرسازی برنخاست. این شهر در ساخت و دادوستد فرآوردههای گوناگون نیز جایگاهی شناختهشده داشت.
لسترنج در سرزمینهای خلافت خاوری از گزارشهایی یاد میکند که نشان میدهند پارچههای ابریشمی، از جمله گونهای به نام عتابی، و پارچههای پنبهای اصفهان به بیرون فرستاده میشدند.
همچنین اصطخری و ادریسی، دو جغرافیدان سدههای میانه، از زعفران اصفهان یاد کردهاند.
در روزگارهای پسین، هنرهایی چون قلمزنی، میناکاری، خاتمکاری و زریبافی نیز با نام اصفهان پیوند یافتند. نقشهایی مانند بتهجقه و درخت زندگی در دستساختههای ایرانی دیده میشوند، هرچند این نقشها ویژهٔ اصفهان نیستند.
نام اصفهان در بازار جهانی فرش نیز شناخته شده است. بااینهمه، برای روشنکردن زمان و چگونگی گسترش این نام در بازارهای بیرون از ایران، به بررسی جداگانهٔ گواههای بازرگانی نیاز است.
گز؛ شیرینیای با ریشه در گیاه
یکی از شناختهشدهترین فرآوردههای اصفهان، گز است؛ شیرینیای که نامش با «گزانگبین» پیوند دارد.
برتولد لاوفر در کتاب Sino-Iranica (۱۹۱۹) از مادهٔ شیرینی سخن میگوید که بر گیاه مینشیند و در کوهستانهای چهارمحال، فریدن و بهویژه پیرامون خوانسار گردآوری میشد.
به گزارش او، گونهٔ نامدار این فرآورده، گز علفی یا گز خوانسار، در مردادماه با تکاندن شاخههای گیاه به دست میآمد.
این گواه نشان میدهد که پشت نام گز، پیشینهای گیاهی و بومی نهفته است؛ هرچند گز امروزی میتواند با شیوهها و مواد گوناگون ساخته شود.
بریانی و پولکی نیز از خوراکیهای شناختهشدهٔ اصفهاناند، اما در پروندهٔ پژوهشی کنونی، پیشینهٔ آنها با گواه مستقلی همانند پژوهش لاوفر همراه نیست.
کوشک؛ واژهای پارسی در زبانهای دیگر
واژهٔ کوشک از نمونههای شناختهشدهٔ کوچ واژگان ایرانی به زبانهای دیگر است.
بر پایهٔ فرهنگ دودن (Duden)، فرهنگ کوچک انگلیسی آکسفورد و پژوهش لوکوچ (۱۹۲۷، شمارهٔ ۷۳۲)، این واژه از راه ترکی köşk به فرانسوی kiosque و سپس به ریختهای آلمانی Kiosk و انگلیسی kiosk راه یافته است.
کوشک در پارسی نام ساختمانی آراسته در باغ بود. اروپاییان نام کوشکهای کوچک باغی را بعدها بر دکههای روزنامهفروشی و فروشگاههای کوچک گذاشتند. سرانجام همین واژه با ریخت «کیوسک» و چمی تازه به پارسی بازگشت؛ واژهای که امروز برای دکهها و اتاقکهای کوچک به کار میبریم.
باید یادآور شد که کوشک واژهای ویژهٔ اصفهان نیست و نمیتوان خاستگاه آن را به این شهر نسبت داد؛ جایگاهش در این شناسنامه از پیوند آن با فرهنگ باغسازی و ساختمانهای ایرانی برمیخیزد.
اصفهان؛ جایگاه دانش و سخن
در کنار هنر و بازرگانی، اصفهان با نام چند تن از چهرههای برجستهٔ دانش و ادب ایران نیز پیوند دارد.
پورسینا (ابنسینا) نزدیک به پانزده سال پایانی زندگی خود را در اصفهان و در پناه دربار کاکوییان گذراند و بخشی از نوشتههایش را در این شهر پدید آورد.
در روزگار صفوی نیز صائب تبریزی، که در اصفهان بالید، و شیخ بهایی از چهرههای شناختهشدهٔ پیوندخورده با این شهر بودند.
این دادهها در پروندهٔ «شهرهای کهن ایران» آمدهاند، اما برای بررسی ریزهکاریهای زندگی و کار هر یک، باید به زندگینامهها و پژوهشهای ویژهٔ آنان نیز بازگشت.
سرگذشتی که در نام شهر برجای مانده است
اصفهان در گذر سدهها بارها دگرگون شده است؛ از سرزمین سپاهان و شهر کهن گی تا آبادیهای جی و یهودیه، از کانون فرمانروایی بوییان و سلجوقیان تا پایتخت بزرگ صفویان.
نام این شهر با زایندهرود، پارچهبافی، زعفران، گز، هنرهای دستی، دانش و شهرسازی درآمیخته است.
آنچه امروز از اصفهان میشناسیم، برآیند همین لایههای گوناگون تاریخی است. شناخت این لایهها کمک میکند تا شهر را نه تنها از روی ساختمانهای نامدارش، بلکه از راه نامها، نوشتههای کهن، دستساختهها و گواههای تاریخی آن بشناسیم.
پایداری و قیامهای تاریخی
اصفهان؛ شهری که بارها برخاست
سپاهان هنوز زخم فروپاشی ساسانیان را بر تن داشت که سپاهیان عرب از راه رسیدند. نیروهای ایرانی به فرماندهی شهربراز جادگگو (در نوشته های عربی: جادویه) در برابر مهاجمان جنگیدند. پس از شکست آنان، پادوسپان (در نوشتههای عربی: فاذوسفان)، فرمانروای سپاهان، خواهان پایداری بود؛ اما همراهی لازم را نیافت و سرانجام پیمان جزیه بسته شد.
این پایان کار نبود. به گزارش زرینکوب در دو قرن سکوت، مردم اصفهان در برابر ابوموسی اشعری از پذیرش اسلام سر باز زدند؛ شب پیمان بستند و بامداد دوباره جنگیدند. در روزگار حجاج نیز خراجستانی به گروگانگیری و گردنزدن مردم انجامید.
سدهها گذشت و مغولان رسیدند. اصفهان در برابر یورش آنان ایستاد و سرانجام به خاک و خون کشیده شد؛ اما نافرمانی بازماندگان حتی پس از گشودهشدن شهر ادامه یافت.
در ۱۳۸۷ ترسایی، مردم بر مأموران تیمور شوریدند. پاسخ تیمور کشتاری هولناک بود؛ تاریخنگاران شمار کشتگان را تا هفتاد هزار تن نوشتهاند.
در ۱۷۲۲ ترسایی، سپاهیان محمود غلجایی اصفهان را در میان گرفتند. شهر نزدیک به شش ماه گرسنگی و مرگ را تاب آورد تا سرانجام فرو افتاد و فرمانروایی صفویان از هم پاشید.
اصفهان در جنبش مشروطه نیز به یکی از پایگاههای رویارویی با خودکامگی بدل شد. در خیزشهای روزگار نو بویژه در انقلاب شیروخورشید نیز خیابانهای این شهر بار دیگر گواه اعتراض و سرکوب خونین مردم بودند.
این است روی دیگر سپاهان: شهری که بارها شکست خورد، اما سرگذشتش هرگز تنها به شکست نوشته نشد.
سرچشمه: ۱. دانشنامهٔ ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica) — نوشتارهای ISFAHAN iv. PRE-ISLAMIC PERIOD، ISFAHAN vi. MEDIEVAL PERIOD، ISFAHAN vii. SAFAVID PERIOD، ISFAHAN viii. QAJAR PERIOD و ISFAHAN x. MONUMENTS. دربارهٔ نام سپاهان و جی، پیشینهٔ ساسانی، یورش عربها، فرمانرواییهای میانه، پایداری در برابر مغولان، کشتار تیمور و جهانشاه، شکوفایی صفوی، میانگرفتگی ۱۷۲۲، معماری و جنبش مشروطه.
۲. گای لسترنج (Guy Le Strange)، The Lands of the Eastern Caliphate، ۱۹۰۵ — دربارهٔ جی و یهودیه، زایندهرود، آبادیها، راهها، پارچهبافی، زعفران و بازرگانی اصفهان؛ همراه با گزارشهای جغرافینگاران کهن از جمله اصطخری، ادریسی و مستوفی.
۳. عبدالحسین زرینکوب، دو قرن سکوت، ویرایش دوم — بخش «آتش خاموش»، رویههای ۷۵ و ۷۷، دربارهٔ پادوسپان، پیمان جزیه و جنگ دوبارهٔ مردم اصفهان با سپاه ابوموسی اشعری؛ و بخش «رفتار فاتحان»، دربارهٔ خراجستانی و سرکوب مردم در روزگار حجاج. گزارش خراجستانی با ارجاع به مروجالذهب مسعودی آمده است.
۴. ناصرخسرو، سفرنامه — توصیف اصفهان در ۴۴۴ هجری قمری (۱۰۵۲ ترسایی)، از آبادی شهر و بازارها تا کاریزها، ساختمانها و کاروانسراها؛ در این بررسی از راه ارجاع دانشنامهٔ ایرانیکا به سفرنامه.
۵. فردوسی، شاهنامه — کاربرد نام سپاهان در میراث ادبی ایران؛ در این بررسی با تکیه بر ارجاع پژوهش نامشناسی ایرانیکا.
۶. یونسکو (UNESCO)، فهرست میراث جهانی — ثبت میدان نقش جهان در ۱۹۷۹ و مسجد جامع اصفهان در ۲۰۱۲.
https://whc.unesco.org/
۷. برتولد لاوفر (Berthold Laufer)، Sino-Iranica، ۱۹۱۹ — دربارهٔ گز، گزانگبین، گز علفی، فرآوردههای گیاهی و پیشینهٔ خوراکی آنها.
۸. فرهنگ دودن (Duden) — ریشهشناسی واژهٔ آلمانی Kiosk و پیوند آن با فرانسوی kiosque، ترکی köşk و پارسی «کوشک».
https://www.duden.de/
۹. فرهنگهای Wahrig، Oxford و American Heritage — گواههای تکمیلی دربارهٔ ریشهٔ پارسی کوشک و دگرگونی معنا و ریخت آن در زبانهای اروپایی.
۱۰. کارل لوکوچ (Karl Lokotsc)، Etymologisches Wörterbuch der europäischen Wörter orientalischen Ursprungs، ۱۹۲۷، شمارهٔ ۷۳۲ — بررسی ریشهٔ واژهٔ Kiosk و دیدگاه جایگزین دربارهٔ پیوند آن با «گوشه». کوشک واژهای ویژهٔ اصفهان نیست.
۱۱. دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی (NC State Extension)، Plant Toolbox* — مدخل گل سرخ Ispahan*؛ دربارهٔ نام این گل دمشقی و پیوند آن با اصفهان.
۱۲. عفو بینالملل (Amnesty International) و دیدهبان حقوق بشر (Human Rights Watch)، گزارش مشترک ۸ ژانویهٔ ۲۰۲۶ — دربارهٔ تیراندازی، کشتهشدن معترضان و سرکوب اعتراضات دیماه ۱۴۰۴، از جمله در استان اصفهان.
۱۳. هیئت حقیقتیاب مستقل سازمان ملل دربارهٔ ایران، گزارش ۱۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶ — دربارهٔ گسترش اعتراضات، قطع ارتباطات و گزارشهای کاربرد نیروی مرگبار علیه معترضان در ایران.