نیشابور (نیوشاپور)
شناسنامه تاریخی، فرهنگی و ریشهشناختی
پیش از آنکه نامش را به زبانی دیگر بنویسند، این شهر «نیوشاپور» بود. دهخدا ریخت پهلوی آن را «نیوشاهپور» آورده است و رانته، باستانشناس ایرانیکا، آن را «شاپورِ دلیر» میخواند.
شناسنامهٔ پیشینه و رویدادهای برجسته
دامنهٔ نیمروزی بینالود. به گفتهٔ ایرانیکا، تنها دو رود کوهستانی، میرآباد و بوژان، آنقدر آب دارند که به دشت برسند، و پهنهٔ باستانی شهر درست میان آغوش همین دو رود جا گرفته است.
سدهٔ چهارم ترسایی است. بر تپهٔ کهندژ نخستین خشتها را میچینند. کاوشگران ایرانی و فرانسوی سفالهای همین لایه را با روش thermoluminescence سالیابی کردهاند و ایرانیکا میگوید آنها روزگار شاپور دوم را نشان میدهند.
نیوشاپور در آغاز دژی است بر راه ابریشم؛ باسورث در ایرانیکا آن را کانون دیوانی خراسان میخواند، شهری ایمنتر از توس در برابر تاخت هپتالیان و ترکان.
از بالای بارو، کوه ریوند پیداست. آنجا، به گفتهٔ ایرانیکا، آذر برزینمهر میسوزد: یکی از سه آتش بزرگ ایران و آتشِ کشاورزان. فردوسی هم آن را در همین کوهها مینشاند:
کجا آذر تیز برزین کنون
بدانجا فروزد همی رهنمون
رانته در ایرانیکا مینویسد مسیحیان (ترسایان) نستوری از ۴۳۰ A.D. در این شهر اسقف داشتند و در روزگار یورش، یهودیان نیز در کنار زرتشتیان میزیستند. دهخدا میافزاید که یزدگرد دوم چندی در همین شهر ماندگار بود.
سپس سدهٔ هفتم فرا میرسد. پورشریعتی، به گزارش ثعالبی، صحنه را چنین بازمیگوید: یزدگرد سوم، گریزان، به نیشابور میرسد، به باروهایش دل نمیبندد و از کنارنگ توس پناه میخواهد. کنارنگ دژی دورافتاده نشانش میدهد و در را به رویش میبندد.
هنگامی که پادشاهی فرو میریزد، هر سرداری به سود خود سودا میکند. در ۶۵۱ ترسایی (۳۰ خورشیدی) سپاه عبدالله بن عامر شهر را میگیرد. داستان آن نبرد در بخش پایداری آمده است؛ آنچه پس از آن آمد، بیصداتر بود و ژرفتر زخم زد.
باسورث در ایرانیکا گواهی میدهد که نام «ابرشهر» تا روزگار مأمون بر درمها ماند و سپس از نوشتهها پاک شد. آذر برزینمهر خاموش شد، بیآنکه کسی بنویسد کی. به گفتهٔ بویس در ایرانیکا، هیچیک از جاهایی که برایش گمان زدهاند هنوز کاوش نشده است. رانته، به پیروی از بولیت، مینویسد که گرویدن به دین تازه در این شهر بیشتر زیر فشار نان و جایگاه بود و در سدههای نهم تا یازدهم به اوج رسید.
دویست سال پس از یورش، طاهریان پایتخت را از مرو به نیشابور میآورند. شهر باشکوه است: اصطخری، به گزارش ایرانیکا، ۴۲ کوی برایش برمیشمارد، و لسترنج از کاریزهایی میگوید که گاه صد پله زیر زمین روان بودند.
ولی زبان این شکوه دیگر پارسی نیست. باسورث مینویسد عبدالله بن طاهر، فرمانروای ایرانیتبار شهر، پشتیبان دانش، ادب و چامهٔ عربی بود. داستانی رایج، که دولتشاه بازگو کرده است، تا آنجا پیش میرود که او دستور داد، دستنوشت پارسیِ «وامق و عذرا» را به آب بشویند.
ایرانیکا نیشابور را یکی از بزرگترین کانونهای دانش دینیِ عربینویس میخواند. حاکم نیشابوری سرگذشت شهر خود را به عربی نوشت، و در برگردان پارسی همان نبیگ، پاسداران شهر «نااهلان» خوانده میشوند و فرمانروای ایرانیشان «گمراهِ گمراهکننده». یادِ شهر را چشم پیروزمند نوشت.
سپس ویرانی پشت ویرانی آمد. باسورث در ایرانیکا این زنجیره را برمیشمارد: غزها در ۱۱۵۳ (۵۳۲ خورشیدی) نبیگخانهها را ویران کردند. زمینلرزهٔ ۱۲۰۸ (۵۸۷) شهر را لرزاند. در ۱۲۲۱ (۶۰۰)، به گزارش جوینی، سپاه مغول سه روز جنگید و سپس مردم را کشتار کرد. زمینلرزههای ۱۲۷۰ و ۱۴۰۵ (۶۴۹ و ۷۸۴) کار را به پایان بردند و شهر هر بار در جایی دیگر از نو برخاست.
و در میان همین خاکسترها، چنانکه همه میدانند، پارسی بازگشت: با چامههای عطار و چارانههای خیام.
چم نام و روند دگرگونی آن
دهخدا ریخت پهلوی را «نیوشاهپور» میآورد. بر سر «نیو» دو خوانش هست: باسورث آن را «نیک» و رانته «دلیر» میخواند. شاهنامه گواه دومی است، چون در آن «نیو» همواره پهلوان را میرساند:
چو فرهاد و خراد و برزین و گیو
برفتند با نامداران نیو
عربی «پ» ندارد. چنانکه باسورث یادآوری میکند، نویسندگان عرب نام را «نیسابور» نوشتند، و «ب» در «نیشابور» داغ همان گذر است. به برداشت ما، هر بار «نیشابور» میگوییم، نشان آن زخم را بر زبان میآوریم؛ «نیشاپور» نام را به خانهاش بازمیگرداند.
باسورث «ابرشهر» را به گمان یادگار «اپرنکها» میداند، تیرهای که شاهنشاهی اشکانی را بنیاد نهاد. لسترنج، به گزارش مقدسی، نشان میدهد که عرب یکی از دهستانهای نیشابور را «الشامات» نامید، ولی مردم آن را «تکاب» میگفتند. نام پارسی زیر نوشتار بیگانه زنده ماند.
ژرفکاوی خوراک و ریشهشناسی واژگان
لسترنج از زبان مقدسی باغهای نیشابور را برای انجیر، دنبلان و ریواس میستاید. یاقوت، به گزارش لاوفر، بهترین ریواس جهان را از خاک نیشابور میداند. در ریوند انگور و «بِه» بود، در مازول مویز، و از پشت فروش زردآلو به بیرون فرستاده میشد.
ریواس، سفیر نیشابور در زبانهای جهان
لاوفر در «Sino-Iranica» راه این واژه را دنبال میکند. از پارسی میانه تا پارسی نو، نامش «ریواس» بود ولی در پارسی نو «ریوند» هم خوانده شد. از همینجا به ارمنی رسید، و با همان ریخت به عربی و ترکی رفت. روسی آن را reven' و صربی reved کرد. لاوفر میافزاید که یونانیِ «رئون» و «را» به گمان بسیار از ایرانی آمدهاند و ایران گیاهی را به یونانیان داد که آنان میشناختند. یونانیان آن را «رای بربرها» نامیدند (rha barbarum)، و از همین نام rhubarb انگلیسی، rhubarbe فرانسوی، rabarbaro ایتالیایی و Rhabarber آلمانی زاده شدند. هر بار که آلمانی واژهٔ Rhabarber را بر زبان میآورد، نیمی از آن واژهای ایرانی است و نیم دیگرش برچسب «بربر» که یونانیان بر بیگانگان میزدند.
ایرانیکا از «نُقل» یاد میکند، گلی خوراکی و درمانبخش که تا مصر و مغرب میرفت؛ همان که مردم امروز «گل نیشابوری» مینامند.
پیروزه، سنگ پارسی با نام بیگانه.
کانهای فیروزهٔ نیشابور در کوههای ریوند بود و لسترنج میگوید عربی نام آن را «فیروزج» کرد. لاوفر نشان میدهد که سرچشمههای چینی سدهٔ چهاردهم ترسایی هم از فیروزهٔ نیشابور یاد کردهاند. تاورنیه، گوهرفروش فرانسوی، به گزارش GIA در ۱۶۷۶ ترسایی گزارشی از همین کانها نوشت. لوکوچ زنجیرهٔ واژه را چنین میآورد: «پیروزه»، از «پیروز»، به عربی و ترکی رفت و از آنجا به روسی و بلغاری (biryuza)، صربی (piruz) و رومانیایی (peruzea). ولی اروپای باختری، به گفتهٔ فرهنگ آکسفورد، سنگ را turquoise، یعنی «سنگ ترکی»، نامید، چون از راه سرزمین ترکان به آن رسیده بود. آلمانی هم آن را Türkis میگوید. نامی که با «پیروزی» زاده شده بود، در باختر نام گذرگاهش را گرفت.
عتابی و گربهٔ راهراه
لسترنج از ابریشمهای راهراه «عتابی» در کارگاههای نیشابور یاد میکند. این نام از کوی عتابیهٔ بغداد آمده و به انگلیسی tabby رسیده است: نخست برای پارچهٔ راهراه و سپس برای گربهٔ راهراه.
نمادهای فرهنگی و دستساختهها
به گزارش لسترنج از مقدسی، کارگاههای نیشابور دیبا، پارچهٔ دستار، ابزار آهنی، سوزن و کارد میساختند، و ثعالبی، به گزارش ایرانیکا، بافتهٔ «ملحم» آن را نامدارترین میداند. موزهٔ متروپولیتن نیویورک در نگارههای دیواری «تپهٔ مدرسه» هنوز پیوند با نگارگری ساسانی را میبیند.
ولی نامدارترین سفال نیشابور، آوند سپید با نوشتهٔ سیاه، چنانکه همگان میدانند، بیشتر گفتههای عربی بر خود دارد. دستِ ایرانی، زبانِ بیگانه مینگاشت.
چهرههای نامآشنا و پاسداران زبان
عطار و خیام، به دانستهٔ همگانی، پارسی را از زیر آوار بیرون کشیدند. حاکم نیشابوری، به گواهی ایرانیکا، یاد شهر را به عربی نگاشت. و نامِ بهآفرید، که نبیگش را به پارسی نوشت و به شمشیر سپرده شد، باید کنار این نامها بماند.
دستآوردهای بزرگ به ایران و جهان
اسپهان، پایتخت ملکشاه سلجوقی، سال ۴۵۸ خورشیدی (۱۰۷۹ A.D.). به فرمان سلطان، گروهی از اخترشناسان گردش خورشید را میپایند، و در میانشان مردی از نیشابور شبها چشم به آسمان دوخته است: عمر خیام.
جهان او را با ترانههایش (رباعیات) میشناسد، ولی او ریاضیدانی بود که راه هندسی گشودن معادلههای درجهٔ سوم را یافت. ابن اثیر، به گزارش ایرانیکا، خیام را در شمار اخترشناسانی نام میبرد که گاهشمار تازه را ساختند، و تقیزاده از زیجی یاد میکند که خیام خود نوشت: سالنامهای اخترشناسی، پر از جدولهای گردش خورشید و ماه و ستارگان. «زیج» خود ریخت عربیشدهٔ «زیگ» پارسی است، به چم رشتههای تار در دستگاه بافندگی؛ ستونهای جدول را به تارهای پارچه همانند کرده بودند.
برآیند کار آنان، به گفتهٔ تقیزاده در «گاهشماری در ایران قدیم»، گاهشمار جلالی بود: نوروز، که در سال سرگردان شده بود، به نخستین روز بهار بازگشت، و سالشماری امروز ایران بر همان بنیاد است. به برداشت ما، هر بار که سال نو در دم آغاز بهار تحویل میشود، دست خیام نیشابوری در کار است.
سفال و شیشهٔ نیشابور نیز، به گزارش موزهٔ متروپولیتن، امروز در موزههای ایران و نیویورکاند.
پرسش: شهری که پس از یورش توانگرتر شد ولی زبانش را بر سفال خود ننوشت، پیروز بود یا شکستخورده؟
پایداری و قیامهای تاریخی
پایداری نیشابور؛ از برزینشاه تا شیر و خورشید
نامهای در راه است. حاکم نیشابوری در «تاریخ نیشابور» آن را برایمان نگه داشته است. کنارنگ، فرمانروای زرتشتی توس، به عبدالله بن عامر در بصره نامه مینویسد، او را به خراسان میخواند و خبر میدهد که شاهنشاه «بیمروت» در مرو کشته شده است. پورشریعتی، به گزارش یعقوبی و بلاذری، بهای این نامه را آشکار میکند: فرمانروایی نیشابور. به برداشت ما، شکست پادشاهی تنها شکست یک خاندان نبود: سرزمین بیسر ماند و بزرگانش آن را تکهتکه فروختند. داستانی که از اینجا آغاز میشود، هزار و چهارصد سال است که پایان نیافته است.
سال ۶۵۰ A.D. است. به گفتهٔ ایرانیکا، سپاه عرب از راه کرمان میآید و میان دروازهٔ گرگان و دروازهٔ پارس اردو میزند. تاریخ نیشابور میگوید نُه ماه، از شام تا بامداد، جنگ بود، تا آنکه شبی برجها را شکافتند و بامداد دروازه گشوده شد. گزارش دیگرِ همان نبیگ نام فرمانده را نگه داشته است: «برزان جاه»، که با یارانش زره پوشید و بر بارو و کهندژ ایستاد. پورشریعتی گمان میزند نام او در بن «برزینشاه» بوده است، همنام آتش بزرگ ریوند.
زمستان خراسان از راه میرسد. حاکم مینویسد برف چون تگرگ بر اردو بارید و تازیان گفتند: «خدا عجم را لعنت کند، که از سرما میمیرند و میگویند خُنُکَل». به برداشت ما، «خنکل» شاید همان «خنکه» باشد.
ابن اعثم کوفی، که پورشریعتی گزارشش را آورده، پایان را بسیار تلخ میگوید: دروازه در برابر زنهار گشوده شد و سپاه تا شب کشت و تاراج کرد. تاریخ نیشابور باژ را هفتصد هزار درم میشمارد. سرگذشتنگار شهر بر همان برگ چامهای میگذارد: «آن فوج مسلمان شد… کفرش همه ایمان شد». یادنامهٔ خود شهر، شکست شهر را جشن میگیرد.
ولی شهر تن نمیدهد. ایرانیکا گواهی میدهد که در ۶۵۷ A.D. (۳۶ خورشیدی) نیشابور فرستادهٔ عرب را از دروازه بازگرداند و باسورث، به گزارش دینوری و طبری، میافزاید که گفتهاند پیروز، پسر یزدگرد سوم، در همین روزگار به شهر بازگشت.
صد سال پس از آن، خراسان در قیام ابومسلمِ مسلمان، درفش سیاه برمیدارد. ولی دستگاهی که بر سر کار میآید، به گفتهٔ دانیل «بیرحم، خونین، بیپروا… و بسیار کامیاب» است. در ده سیراوند خواف، بهآفرید نبیگی به پارسی مینویسد و رو به خورشید نماز میگزارد. دانیل و زرینکوب هر دو گزارش میکنند که در ۷۴۸ A.D. (۱۲۷ خورشیدی) موبدان نزد ابومسلم از او گلایه کردند و ده هزار تن فرستاده شدند تا او را بکشند.
۷۵۵ A.D. (۱۳۴ خورشیدی). ابومسلم کشته میشود و سنباد، توانگر زرتشتی نیشابور، داراییاش را میبخشد و برمیخیزد. به گزارش بلعمی که پورشریعتی آورده، شصت هزار تن با او از نیشابور راه میافتند. دانیل مینویسد که جهور (جمهور ابن مِرّار عِجلی) فرماندهٔ سپاه منصور شد و به سپاهش چنین گفت؛ «به جنگ با مردمی میرویم که میخواهند ما را از سرزمینمان بیرون برانند و اسلام را تباه کنند» سرزمینِ چه کسی؟ چهار روز جنگ بود و به گفتهٔ دانیل بیش از شصت هزار تن از یاران سنباد کشته میشوند.
هفتاد سال پس از آن، عبدالله بن طاهر میخواهد باژ نیشابور را سنگینتر کند و احمد بن حاج بکر، رو در روی او میایستد: «تو امیر مایی، نه شریک مایی». از شهر بیرون رو و یک سال درنگ بده، آنگاه بیا و جنگ کن. فرمانروا پس مینشیند.
سدهها میگذرد و یورشگر دیگری از خاور میرسد. در ۱۲۲۱ A.D. (۶۰۰ خورشیدی)، به گزارش جوینی که باسورث در ایرانیکا آورده، پدافندگان نیشابور سه روز در برابر تولی، پسر چنگیز، ایستادند. دهخدا میافزاید که تیری از دست یکی از مردم نیشابور داماد چنگیز را کشته بود. پاسخ مغول کشتار همهٔ مردم شهر بود.
ولی صد سال پس از آن، خراسان دوباره برمیخیزد. جنبش سربداران در باشتین سبزوار، در همسایگی نیشابور، از شورش در برابر باژهای سنگین کارگزاران خان مغول زاده شد. در ۱۳۴۰ A.D. (۷۱۹ خورشیدی)، به گزارش ویکیپدیا، سربداران مغولانِ جانیقربانی را از نیشابور بیرون راندند و شهر را گرفتند. ایرانیکا گواهی میدهد که نیشابور در پایان دههٔ ۱۳۳۰ به دست سربداران افتاد. نامشان، به باور همگانی، سوگند آن روزگار است: سر بر دار، نه زیر یوغ.
در ۱۳۸۱ A.D. (۷۶۰ خورشیدی) شهر به دست تیمور افتاد. در آغاز پادشاهی شاه عباس یکم، ازبکان بر آن تاختند. پس از نادرشاه، احمدشاه درانی شش ماه نیشابور را در میان گرفت و سپس، به گفتهٔ ایرانیکا، شهر را بیرحمانه تاراج کرد.
در ۱۷۹۶ A.D. (۱۱۷۵ خورشیدی) آغامحمدخان قاجار آن را گرفت. فرمانروایان آمدند و رفتند، و هر بار نیشابور از نو برخاست.
و اکنون، روزگار ما. به برداشت ما، فرمانروایی دینی که امروز بر ایران نشسته، دنبالهٔ همان دستگاهی است که با یورش آمد. در دی ۱۴۰۴ (ژانویهٔ ۲۰۲۶) مردم ایران به خیابان آمدند، با پرچمی که بر آن شیر و خورشید است. این خیزش «انقلاب شیر و خورشید» نامیده شد. نیشابور هم برخاست. شامگاه ۱۸ و ۱۹ دی، گلوله بر خیابانهای شهر بارید. امیرمحمد خیاط، ۲۲ ساله، در کنار میدان «خیام» کشته شد. بهار شادمهری، دانشآموز ۱۷ ساله، با گلوله جنگی جان داد و کسی نزدیک به خانوادهاش گفت بیمارستان حکیم نیشابور در آن شب پر از زخمیان و پیکر کشتگان بود. پایگاه دادهٔ «دیدهبان حقوق بشر ایران» (Iran HRM) دستکم بیست تن را با نام از نیشابور برمیشمارد. در میانشان بهار حسینی و بهار سیفی هستند، دو کودک سهساله.
در سراسر کشور، هرانا در گزارشی که در اسفند ۱۴۰۴ (فوریهٔ ۲۰۲۶) منتشر کرد، نام ۷٬۰۰۷ کشته را ثبت کرد. سازمان حقوق بشر ایران تا شهریور ۱۴۰۵ فهرست بیش از ۴٬۲۰۰ تن را منتشر کرد و آن را کمینهٔ شمار کشتگان خواند. ایران اینترنشنال شمار کشتگان را بیش از ۳۶٬۵۰۰ تن برآورد کرده است. دفتر رئیسجمهور خود ۳٬۱۱۷ تن را پذیرفته است. این شمارها از هم دورند، چون اینترنت بسته بود و خانوادهها زیر فشار بودند.
از برزینشاه بر باروی کهندژ تا دخترکی سهساله در روزگار ما و در خیابانهای همان شهر، به برداشت ما، یک داستان است: مردمی که نزدیک به هزار و چهارصد سال است میخواهند سرنوشتشان را خود به دست گیرند، و فرمانروایانی که هر بار، به نام دینی که با شمشیر آمد یا به زور شمشیری بیگانه، پاسخشان را با خون دادهاند.
پرسش برای خواننده: پاسداران شهر را روزی «نااهلان» نامیدند و امروز «اغتشاشگر». در این هزار و چهارصد سال، چه چیزی جز نام دشمن دگرگون شده است؟
سرچشمه: حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور (برگردان پارسی)، برگهای ۲۰۲–۲۰۷.
پروانه پورشریعتی، Decline and Fall of the Sasanian Empire (۲۰۰۸)، برگهای ۲۷۰–۲۷۶ و ۴۳۷–۴۴۹.
التون دانیل، The Political and Social History of Khurasan under Abbasid Rule 747–820 (۱۹۷۹)، برگهای ۹۰–۹۲ و ۱۲۶–۱۳۰.
زرینکوب، دو قرن سکوت، بخش «درفش سیاه»، برگ ۱۳۰.
دهخدا، لغتنامه، سرواژههای «نیشابور» و «نیشابورک»، برگهای ۲۲۹۵۳–۲۲۹۵۴.
ایرانیکا: «NISHAPUR i» (باسورث)، «NISHAPUR vi. Archaeology» (رانته)، «ĀDUR BURZĒN-MIHR» (بویس)، «KHORASAN iv».
لسترنج، The Lands of the Eastern Caliphate (۱۹۰۵)، برگهای ۳۸۳–۴۲۹.
شاهنامهٔ فردوسی (نسخهٔ پورحسین)، برگهای ۲۴۳ و ۲۶۵.
موزهٔ متروپولیتن نیویورک، The Metropolitan Museum’s Excavations at Nishapur.
لاوفر، Sino-Iranica (۱۹۱۹)، برگهای ۵۴۷–۵۴۸ (ریواس).
تقیزاده، گاهشماری در ایران قدیم، برگهای ۱۶۷–۱۷۴ (گاهشمار جلالی).
ایرانیکا، «KHAYYAM, OMAR xv. AS ASTRONOMER».
لوکوچ، Etymologisches Wörterbuch der europäischen Wörter orientalischen Ursprungs (۱۹۲۷)، شمارهٔ ۶۰۹ (پیروزه)؛ فرهنگ کوچک انگلیسی آکسفورد؛ GIA، Reading List: Persian Turquoise.
ویکیپدیای انگلیسی، «Sarbadars» و «Togha Temür» (برای سربداران و گرفتن نیشابور در ۱۳۴۰).
ایرانوایر، «کشتهشدگان اعتراضات ۱۴۰۴»؛ ایران اینترنشنال، گزارش خانوادهٔ بهار شادمهری (آبان ۱۴۰۵).
دیدهبان حقوق بشر ایران (Iran HRM)، پایگاه دادهٔ کشتهشدگان خیزش ژانویهٔ ۲۰۲۶.
هرانا، گزارش «زمستان سرخ» (اسفند ۱۴۰۴)؛ سازمان حقوق بشر ایران (IHRNGO)، گزارش شهریور ۱۴۰۵؛ اطلاعیهٔ دفتر رئیسجمهور دربارهٔ ۳٬۱۱۷ جانباخته.
رادیو فردا، «انقلاب شیر و خورشید»، نامی برای فاصله گرفتن از گذار تدریجی؟ (مرداد ۱۴۰۵).