تهران / ری (رَگا / ری (نام کهن ری))
شناسنامه تاریخی، فرهنگی و ریشهشناختی
تهران و ری؛ از رَگای کهن تا پایتخت ایران
پیش از آنکه تهران پایتخت ایران شود، در جنوب آن شهری بزرگ ایستاده بود: ری؛ شهری که در روزگار باستان «رَگا» خوانده میشد و از گذرگاههای مهم میان باختر و خاور ایران بود.
نام رگا در سنگنبشتهٔ بیستون داریوش آمده است. در نوشتههای یونانی نیز نام آن را به ریختهایی چون Rhagae مییابیم. ری در روزگار ساسانی و سپس در سدههای اسلامی از کانونهای بزرگ بازرگانی، دانش و فرمانروایی بود.
در سدهٔ دهم میلادی، ری شهری پررونق با بارو، دروازه، بازار و سکهخانه بود. جغرافینگارانی چون ابنحوقل از بزرگی و آبادانی آن نوشتهاند.
اما در سدهٔ سیزدهم، یورش مغولان ری را ویران کرد. شهر دیگر شکوه پیشین خود را بازنیافت. در همان هنگام، تهران که آبادیای باغدار در شمال ری بود، آرامآرام بالید و بخشی از جایگاه شهر کهن را به دست آورد.
شاه تهماسب صفوی در سدهٔ شانزدهم برای تهران بارو ساخت. سرانجام آقامحمدخان قاجار در سال ۱۷۸۶ آن را پایتخت برگزید. از آن پس، سرگذشت تهران با سرنوشت فرمانروایی ایران گره خورد.
چم نام و دگرگونی آن
«رَگا» نامی ایرانی و کهن است که در گذر زمان به «ری» رسید. جغرافینگاران عرب آن را «الری» نوشتند و در روزگار عباسیان نام دیوانی «محمدیه» نیز برای شهر به کار رفت.
اما تهران نام جداگانهای دارد. ریشهشناسی آن یکسره روشن نیست و دربارهٔ چم آن دیدگاههای گوناگونی وجود دارد. ازاینرو نباید رگا را ریشهٔ نام تهران دانست.
از باغهای تهران تا خیابانهای پایتخت
تهران در دامنهٔ جنوبی البرز، در سرزمینی با باغها، کشتزارها و کاریزها گسترش یافت. انار تهران در نوشتههای کهن ستوده شده است.
با پایتختشدن شهر، کاخها، میدانها، بازارها و محلههای تازه پدید آمدند. کاخ گلستان یادگار برجستهٔ این روزگار است و در سال ۲۰۱۳ در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت.
در روزگار رضاشاه، تهران با خیابانکشی، نهادهای نوین، راهآهن و ساختمانهای دولتی دگرگون شد. در پادشاهی محمدرضاشاه نیز گسترش دانشگاهها، صنعت، خدمات شهری و محلههای تازه، سیمای پایتخت را دگرگون کرد. تهران از شهری درون باروها به کلانشهری پرجمعیت بدل شد.
خوراک و کوچ واژهها
ری و تهران از دیرباز با باغداری و فرآوردههای کشاورزی پیوند داشتهاند. انار تهران در فارسنامهٔ ابنبلخی یاد شده و انار و پسته از فرآوردههای شناختهشدهٔ این پهنهاند.
در روزگار پایتختی، خوراکهای گوناگون نواحی ایران در تهران گرد آمدند. ازاینرو خوراک تهران بیش از آنکه تنها یک سنت بومی باشد، بازتاب آمدوشد مردم سراسر ایران است.
نمادهای فرهنگی و دستساختهها
سفال و کاشی ری از یادگارهای برجستهٔ هنر ایرانیاند. ظرفهای نقشدار و کاشیهای زرینفام ری جایگاهی شناختهشده در تاریخ هنر ایران دارند.
در تهران، بازار بزرگ، کاخ گلستان، شمسالعماره، میدان مشق، سردر باغ ملی، برج آزادی و مجموعهٔ سعدآباد هرکدام نشانی از یکی از دورههای دگرگونی پایتختاند.
برج شهیاد، ساختهشده در روزگار محمدرضاشاه، به یکی از شناختهشدهترین نمادهای تهران بدل شد.
چهرههای نامآشنا و پاسداران دانش
محمد بن زکریای رازی، پزشک و کیمیاگر بزرگ، از نامآورترین چهرههای ری است. نوشتههای پزشکی او، بهویژه «الحاوی»، در تاریخ دانش پزشکی جایگاهی برجسته دارند. پژوهشهای او دربارهٔ آبله و سرخک نیز از دستاوردهای شناختهشدهٔ پزشکی کهناند.
فخر رازی، اندیشمند و نویسندهٔ پرآوازه، از دیگر چهرههای برخاسته از ری است.
در تهرانِ نوین، بنیادگذاری دانشگاه تهران و گسترش نهادهای آموزشی و پژوهشی، پایتخت را به یکی از کانونهای اصلی دانش، هنر، چاپ و نشر ایران بدل کرد.
دستاوردهای بزرگ برای ایران و جهان
ری در روزگار کهن و میانه، کانون دانش، بازرگانی، سکهزنی و هنر سفالگری بود. میراث پزشکی رازی از این شهر فراتر رفت و به تاریخ دانش جهان پیوست.
تهران نیز در روزگار نوین، جایگاه شکلگیری نهادهای سراسری، دانشگاهها، موزهها، صنعت و شبکههای ارتباطی ایران شد.
سرگذشت تهران و ری، داستان دو شهر جدا اما پیوسته است: یکی از بزرگترین شهرهای ایران کهن و دیگری پایتختی که بر بستر دگرگونیهای چند سدهٔ گذشته سر برآورد.
پایداری و قیامهای تاریخی
تهران و ری؛ از نبردهای کهن تا انقلاب شیر و خورشید
واپسین ایستادگی ری
در میانهٔ سدهٔ هفتم میلادی، با فروپاشی فرمانروایی ساسانی، سپاهیان عرب به ری رسیدند. در گزارشهای تاریخی، سیاوخش پسر مهران از فرمانروایان محلی ری در برابر آنان یاد شده است. نبرد با شکست او و گشودهشدن شهر پایان یافت.
ری از همان آغاز، تنها گذرگاهی برای سپاهیان نبود؛ شهری بود که فرمانروایی و سرنوشتش در کشاکش دگرگونی ایران قرار گرفت.
ری زیر آتش مغولان
در سال ۱۲۲۰ میلادی، یورش مغولان ری را به ویرانی کشاند. شهری که روزگاری از بزرگترین کانونهای دانش و بازرگانی ایران بود، دیگر شکوه پیشین خود را بازنیافت.
بازماندگان به آبادیهای پیرامون، از جمله تهران و ورامین، روی آوردند. از دل ویرانی ری، راه برای بالیدن تهران گشوده شد.
تهران و جنبش مشروطه
در آغاز سدهٔ بیستم، تهران میدان کشاکش بر سر قانون و فرمانروایی شد. در سال ۱۲۸۵ خورشیدی فرمان مشروطیت صادر شد؛ اما دو سال بعد، محمدعلیشاه مجلس را به توپ بست.
در تیر ۱۲۸۸، نیروهای مشروطهخواه بختیاری و گیلانی به تهران رسیدند و پایتخت را گرفتند. محمدعلیشاه از فرمانروایی کنار رفت و مشروطه دوباره برقرار شد.
مرداد ۱۳۳۲؛ کشاکش بر سر پادشاهی
در مرداد ۱۳۳۲، رویارویی محمدرضاشاه پهلوی و محمد مصدق به نقطهای سرنوشتساز رسید. پس از شکست اقدام ۲۵ مرداد برای برکناری مصدق، شاه از ایران بیرون رفت. سه روز بعد، در ۲۸ مرداد، نیروهای هوادار شاه و یگانهایی از ارتش، دولت مصدق را برانداختند و فضلالله زاهدی زمام دولت را به دست گرفت.
این رویداد در تاریخنگاری رایج «کودتای ۲۸ مرداد» خوانده میشود؛ اما در این نگاه، هر چشمِ حقیقتبین بر فرمان برکناری نخستوزیر، جایگاه قانونی شاه و کوشش برای نگهداشت پادشاهی بسته میشود.
پشتیبانی آمریکا از شاه نیز در این خوانش، بهخودیخود نشانهٔ ناروا بودن این ایستادگی نیست. یاریگرفتن از یک کشور همپیمان را باید با هدف و پیامد آن سنجید، نه تنها با خارجیبودن آن کشور!
مرداد ۱۳۳۲ در حافظهٔ سیاسی ایران به میدان نبرد روایتها بدل شد؛ اما نیبگ آن را تنها از دریچهٔ شکست مصدق نمینگرد، بلکه جایگاه شاه، قانون مشروطه و بیم از فروپاشی فرمانروایی را در کانون بازخوانی خود میگذارد.
در دهههای پس از مرداد ۱۳۳۲، تهران چهرهای تازه یافت. گسترش دانشگاهها، صنعت، راهها، خدمات شهری و نهادهای نوین، پایتخت را نه تنها به یکی از کانونهای نوسازی ایران، بلکه ایران را در شمارِ توانمندترین کشورهای جهان در زمینه دارایی و بازرگانی جای داد.
۱۳۵۷؛ فروپاشی پادشاهی
در سال ۱۳۵۷، تهران فروپاشی پادشاهی را نگریست. نیروهایی با باورهای ناسازگار، از اسلامگرایان تا چپگرایان، در مخالفت با شاه به یکدیگر نزدیک شدند. اعتراضهایی که سرانجام به فروپاشی پادشاهی پهلوی و برپایی جمهوری اسلامی انجامید.
این رخداد، پایان دورهای از نوسازی کشور و آغاز فرمانروایی دینی شد. در دهههای پس از آن، سرکوب سیاسی، اعدامها و کشتار معترضان، بارها تهران را به میدان رویارویی مردم و حکومت بدل کرد.
از خیزشهای خیابانی تا انقلاب شیر و خورشید
در تیر ۱۳۷۸، اعتراض دانشجویان تهران با سرکوب روبهرو شد. در سال ۱۳۸۸، خیابانهای پایتخت بار دیگر از معترضان پر شد. خیزشهای دی ۱۳۹۶ و آبان ۱۳۹۸ نیز با اعتراض به وضع کشور و خشونت حکومتی همراه بودند.
در شهریور ۱۴۰۱، پس از جانباختن مهسا ژینا امینی در بازداشت گشت ارشاد، خیزش «زن، زندگی، آزادی» از تهران و دیگر شهرها گسترش یافت. زنان و جوانان در برابر حجاب اجباری و فرمانروایی جمهوری اسلامی ایستادند.
انقلاب شیر و خورشید
در دی ۱۴۰۴، اعتراض بازاریان تهران به آشفتگی اقتصادی آغاز شد و به خیزشی گسترده علیه جمهوری اسلامی گسترش یافت.
این بار شعارهای پشتیبانی از پادشاهی و خاندان پهلوی، از جمله «جاوید شاه»، در بخشی از اعتراضها آشکارا شنیده شد. نشان شیر و خورشید نیز بار دیگر در دست مردم برافراشته شد.
حکومت با تیراندازی، بازداشتهای گسترده و قطع ارتباطات به اعتراضها پاسخ داد و شمار بسیاری جان باختند.
شمارِ درستِ جانباختگانِ این خیزش هنوز روشن نیست و امید است که در آینده و در ایرانی آزاد، بررسیها و پیگیریهای فراگیر در این باره انجام گیرد؛ با این همه، بر پایهٔ گزارشهای حقوق بشری، هزاران تن در این رویدادها جان باختند. در این سرکوبهای خونین، نیروهای سرکوبگر با تیراندازیِ بیپروا به سوی مردم در خیابانها، یورش به درمانگاهها و بیمارستانها برای دستگیری یا کشتنِ زخمیها، و پنهانکاری در جابهجاییِ پیکرها، کشتاری گسترده به راه انداختند.
از رگای کهن تا تهران امروز، این سرزمین بارها میدان نبرد بر سر فرمانروایی و سرنوشت ایران بوده است. فصل تازهٔ این کشاکش هنوز پایان نیافته است.
سرچشمه: سرچشمهها و بنمایهها
* دانشنامهٔ ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica)؛ سرواژههای تهران، ری، جغرافیای اوستایی، پایتختهای ایران، رازی، مشروطیت و رویدادهای ۱۳۳۲.
* گای لسترنج، «سرزمینهای خلافت شرقی» (The Lands of the Eastern Caliphate)، ۱۹۰۵؛ دربارهٔ ری، محمدیه، جغرافیای تاریخی و دگرگونی جایگاه تهران.
* حمدالله مستوفی، «نزهةالقلوب»؛ دربارهٔ ری، تهران و آبادیهای پیرامون.
* ابنحوقل، «صورةالارض»؛ دربارهٔ آبادانی و جایگاه ری در سدههای میانه.
* ابنبلخی، «فارسنامه»؛ دربارهٔ انار تهران.
* سنگنبشتهٔ بیستون داریوش یکم؛ برای نام کهن رگا.
* اوستا، وندیداد، فرگرد یکم؛ دربارهٔ رَغا
* یونسکو، فهرست میراث جهانی؛ پروندهٔ کاخ گلستان.
* محمدرضا پهلوی، «پاسخ به تاریخ»؛ روایت شاه از رویدادهای پادشاهی و مرداد ۱۳۳۲.
* مارک گازیوروسکی، پژوهش «کودتای ۱۳۳۲» در دانشنامهٔ ایرانیکا؛ برای سنجش تاریخنگاری رویدادهای مرداد.
* گزارشهای حقوق بشری و پژوهشهای تاریخی دربارهٔ اعتراضهای ۱۳۷۸، ۱۳۸۸، ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ و خیزش زن، زندگی، آزادی.
* گزارش پژوهشی دولت بریتانیا دربارهٔ اعتراضهای دی ۱۴۰۴ و سرکوب آنها.
* گزارشهای ایراناینترنشنال دربارهٔ شعارهای پادشاهیخواهانه، نشان شیر و خورشید و اعتراضهای دانشگاهی در سال ۱۴۰۴.